طبق گزارش خبرگزاری‌های رسمی در ایران در هفته‌های گذشته، بخشی از کاشی‌های ایوان‌های مسجد جامع عباسی اصفهان به‌دلیل موج انفجار فرو ریخت. این اتفاق در جریان حمله به یکی از اماکن نیروهای سرکوب رخ داد. مسجد جامع عباسی اصفهان یکی از مهم‌ترین بناهای میدان نقش جهان به شمار می‌آید.

معاون اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان اعلام کرده بود که بر اثر موج انفجارهای ناشی از حملات در اصفهان، بخشی از کاشی‌های ایوان‌های مسجد تاریخی جامع عباسی آسیب دیده‌اند.

مسجد جامع عباسی، در ضلع جنوبی میدان نقش جهان، از برجسته‌ترین آثار معماری دوره صفوی است. این مسجد به همراه میدان نقش جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده و به‌دلیل ویژگی‌های بی‌نظیری مانند گنبد عظیم فیروزه‌ای، کاشی‌کاری‌های ظریف و پرجزئیات، کتیبه‌های خطاطی‌شده و ساختار معماری بی‌بدیلش، یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های هنر و معماری اسلامی در ایران  به شمار می‌آید.

با این حال، این خبر در حالی منتشر شد که پیشینه مرمت‌های این بنای تاریخی در سال‌های اخیر، بارها محور بحث‌های کارشناسی بوده است.

در سال‌های اخیر، پروژه مرمت گنبد مسجد جامع عباسی به‌دلیل تغییر رنگ بخش‌هایی از کاشی‌های آن و آنچه که «دو‌رنگ‌شدن گنبد» خوانده می‌شد، واکنش گسترده کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی را برانگیخته است. انتشار تصاویر گنبد پس از برداشته‌شدن داربست‌ها نشان می‌داد که بخش‌هایی از کاشی‌ها با رنگ و بافتی متفاوت جایگزین شده‌اند؛ مسئله‌ای که به گفته بسیاری از متخصصان، نشانه مرمت غیر اصولی و تهدیدی برای اصالت تاریخی بنا به شمار می‌آید.

آسیب به بناهای تاریخی به‌دلیل مجاورت با اماکن نظامی، امنیتی و سایت‌های موشکی

از ابتدای جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی، در جریان حملات به مراکز نظامی سپاه پاسداران، تاسیسات انتظامی، سایت‌های موشکی و محل تجمع نیروهای امنیتی، چندین بنای تاریخی در نقاط مختلف ایران آسیب دیده‌اند؛ رخدادی که بار دیگر موضوع آسیب‌پذیری میراث فرهنگی در زمان درگیری‌های نظامی را در کانون توجه قرار می‌دهد.

روز پنجشنبه ۲۳ اسفند، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که برخی آثار تاریخی ایران در جریان حملات اخیر آسیب دیده‌اند و قدمت برخی از این بناها به قرن چهارم هجری بازمی‌گردد. او همچنین مدعی شد که چندین اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو هدف حمله قرار گرفته‌اند و با طرح این پرسش که «یونسکو کجاست؟» سکوت این سازمان را «غیرقابل قبول» خواند.

با این حال، عراقچی در اظهارات خود به این نکته اشاره نکرد که بسیاری از آسیب‌های واردشده به بناهای تاریخی پیامد نزدیکی آنها به مراکز نظامی و امنیتی و استقرار فعالیت‌های نظامی در مجاورت آنهاست؛ موضوعی که به گفته کارشناسان میراث فرهنگی، یکی از دلایل اصلی افزایش آسیب‌پذیری این بناها در زمان جنگ به شمار می‌رود.

یک روز پیش از این اظهارات، مدیر مرکز میراث جهانی یونسکو در گفتگو با خبرگزاری رویترز اعلام کرده بود که این سازمان «عمیقا نگران» تاثیر درگیری‌های نظامی بر سایت‌های میراث جهانی در ایران است. او تاکید کرد که از زمان آغاز جنگ، دست‌کم چهار مورد از ۲۹ سایت ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی آسیب دیده‌اند و از همه طرف‌های درگیر خواست برای حفاظت از مکان‌هایی که اهمیت فرهنگی و تاریخی دارند تلاش کنند.

براساس گزارش‌های منتشرشده، بناهایی مانند کاخ گلستان در تهران، کاخ‌موزه چهل‌ستون در اصفهان، بخش‌هایی از بافت تاریخی مرکزی تهران، عمارت‌هایی مانند آسف، سالار سعید و خسروآباد در سنندج، کاخ رَشکِنان و کاخ استانداری در اصفهان و همچنین موزه مردم‌شناسی و باستان‌شناسی قلعه فلک‌الافلاک در خرم‌آباد از جمله مکان‌های‌ تاریخی‌اند که در جریان حملات هوایی کنونی آسیب دیده‌اند.

مدیرکل حفاظت، احیا و مرمت بناها و محوطه‌های تاریخی سازمان میراث فرهنگی نیز روز ۱۹ اسفند اعلام کرد که برای حفاظت از گنجینه‌های فرهنگی و تاریخی، بر روی بیش از ۱۲۰ موزه و شماری از بناهای تاریخی ایران «سپر آبی» نصب شده است. سپر آبی نشانی بین‌المللی است که بر اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان جنگ بر روی بناها و مکان‌های فرهنگی نصب می‌شود تا این آثار به عنوان مکان‌های تحت حفاظت شناخته شوند.

با این حال، بررسی گزارش‌های منتشرشده درباره آسیب‌های اخیر نشان می‌دهد که در بسیاری از موارد، نزدیکی تاسیسات نظامی و امنیتی به بناهای تاریخی یا استقرار برخی فعالیت‌های نظامی در مجاورت آنها نقش مهمی در افزایش آسیب‌پذیری این آثار داشته است. علاوه بر این، قرار گرفتن برخی سایت‌های موشکی جمهوری اسلامی در نزدیکی محوطه‌های تاریخی نیز از دیگر عواملی است که در جریان درگیری‌های اخیر آسیب‌پذیری میراث فرهنگی را افزایش داده است.

کارشناسان میراث فرهنگی هشدار می‌دهند که تداوم این  وضعیت و تشدید درگیری‌ها، خسارت‌های جبران‌ناپذیری به میراث تاریخی ایران وارد خواهد کرد، میراثی که بخشی از حافظه فرهنگی کشور و سرمایه‌ای جهانی به شمار می‌رود.